Nga Petrika Naska: Manastiri që nuk u mbyll kurrë, sekreti i Grottaferratës

Historia e Manastirit të Grottaferratës përfaqëson një kapitull të rëndësishëm të trashëgimisë fetare, kulturore dhe kombëtare shqiptare, duke qenë për shekuj me radhë një strehë e klerit arbëresh dhe një qendër kyçe e studimeve albanologjike.

Abacia e Grottaferratës u themelua në vitin 1004 nga Shën Nili, një murg bizantin nga Kalabria. Ajo u ndërtua në një zonë shumë pranë Romës, në vendin ku besohet se ndodhej vila e Ciceronit. Që nga themelimi, manastiri u shndërrua në një pikë të rëndësishme të ritit bizantin në një territor ku dominonte riti latin.

Roli i manastirit u forcua ndjeshëm pas rënies së Kryengritjes së shqiptarëve të udhëhequr nga Skënderbeu dhe pushtimit të trojeve shqiptare nga Perandoria Osmane. Valët e refugjatëve shqiptarë që u vendosën në Italinë e Jugut sollën një ndryshim të dukshëm në jetën fetare, ku ceremonitë e ritit latin nisën t’u linin vend atyre të ritit bizantin.

Në nëntor të vitit 1571, Urdhri Bazilian i Grottaferratës u riorganizua me synimin për të forcuar Kishat Katolike Lindore. Murgjit e manastirit hapën degë të shumta në zonat ku jetonin komunitetet arbëreshe, veçanërisht në Siçili dhe Kalabri, duke shtrirë ndikimin e tyre fetar dhe kulturor.

Megjithatë, Grottaferrata mbeti i vetmi manastir bizantino-katolik që arriti të mbijetojë. Gjatë Mesjetës dhe epokës së Barokut, riti bizantin pothuajse u zhduk në Itali, e cila ishte prej shekujsh nën ndikimin e ritit latin. Situata u përkeqësua në shekullin e 18-të, kur për shkak të rrymave antifetare të Iluminizmit, shumica e manastireve u mbyllën dhe pronat e tyre u sekuestruan ose u shitën. Vetëm Grottaferrata mbijetoi, falë statusit të saj si monument kombëtar.

Rilindja e manastirit u nxit nga ardhja e murgjve arbëreshë refugjatë nga qendra të tjera fetare të mbyllura. Ata zëvendësuan strukturat e vjetra pro-latinizuese dhe u shquan si paleografë, liturgjistë dhe muzikologë. Grottaferrata u kthye në qendrën më të rëndësishme të kohës për studimet bizantine dhe albanologjike, duke luajtur një rol kyç në ruajtjen dhe studimin e historisë dhe letërsisë shqiptare në diasporë.

Murgjit e këtij manastiri u bënë promotorë të bashkimit shpirtëror dhe kulturor mes Lindjes dhe Perëndimit. Ata zhvilluan misione ungjillëzuese në Ballkan, veçanërisht pas vitit 1912, me krijimin e shtetit shqiptar. Ky mision ndihmoi në ndërtimin e një ure të fortë fetare dhe kulturore mes komuniteteve arbëreshe të Italisë së Jugut dhe Kishës Katolike në Shqipëri, duke kontribuar në ringjalljen e Kishës Katolike Shqiptare dhe formimin e klerit vendas.

Një nga figurat më të shquara të lidhura me këtë traditë është martiri dhe shenjti shqiptar Josif Papamihali. I diplomuar në Kolegjin Bizantin të Shën Thanasit në Romë, ai kishte një lidhje të thellë me Abacinë e Grottaferratës dhe kulturën shqiptare. Papamihali u bë një apostull i Katolicizmit Lindor, por u përsekutua, u arrestua dhe humbi jetën në një kamp pune gjatë regjimit komunist. Pas rënies së komunizmit, ai u lumturua në Shkodër më 5 nëntor 2016, së bashku me 37 martirë të tjerë katolikë shqiptarë.

"KORCA BOOM"