1919: Një profesor hebre jep peshë morale çështjes shqiptare

Richard Gottheil (1862–1936), profesor në Universitetin e Kolumbias në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, me origjinë hebraike, ishte një intelektual i shquar dhe një nga figurat aktive të Lëvizjes Sioniste në arenën ndërkombëtare. Ai shërbeu si redaktor i Jewish Encyclopedia (1901) dhe njihej për lidhjet e tij të forta me qarqet akademike dhe politike amerikane.

Në vitin 1919, Gottheil ishte autor i parathënies së veprës “Shqipëria, çelësi kryesor i Lindjes së Afërme” të Kristo Dakos, ku e trajtoi çështjen shqiptare si një provë kyçe për moralin ndërkombëtar pas Luftës së Parë Botërore. Sipas tij, ishte naive të mendohej se Konferenca e Paqes në Paris mund të zgjidhte brenda pak muajsh të gjitha çështjet e ndërlikuara të sovranitetit evropian. Ai theksonte se disa probleme kërkonin vite për t’u formësuar, por se kishte raste ku e drejta ishte aq e qartë, sa zgjidhja e tyre përbënte një detyrë publike. E tillë, sipas Gottheil-it, ishte çështja shqiptare.

Duke u ndalur te koncepti i kombit, Gottheil vërente se, ndonëse ai shpesh lidhet me racën, gjuhën apo fenë, në thelb kombësia përcaktohet nga vullneti i popullit. Tek shqiptarët, ky vullnet ishte i pamohueshëm dhe mohimi i tij do të kërkonte, sipas tij, një këmbëngulje të pazakontë. Historia e shqiptarëve dëshmonte dy lidhje themelore dhe të pandashme: gjuhën dhe zakonet e lashta, mbi të cilat ata kishin ndërtuar ekzistencën e tyre si popull dhe për të cilat kishin jetuar e ishin flijuar.

Të vendosur në brigjet e Adriatikut dhe të mbrojtur nga relievi malor, shqiptarët kishin arritur të mbijetonin përballë pushtimeve të njëpasnjëshme, duke ruajtur veçantinë e tyre kombëtare. Megjithatë, pretendimet sllave në veri dhe ato greke në jug rrezikonin ta copëtonin Shqipërinë deri në një formë të papërshtatshme për zhvillimin e saj. Në këtë kontekst, Gottheil kujtonte kërkesat e Lidhjes së Prizrenit të vitit 1878 për bashkimin e vilajeteve të Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës, të mbështetura nga historia dhe arsyeja.

Gottheil shprehte gjithashtu shqetësim për vendosjen e Italisë në Vlorë dhe veprimet e saj të vitit 1917, të cilat, sipas tij, rrezikonin mbylljen e Adriatikut. Në këtë sfond, ai e konsideronte trajtimin e çështjes shqiptare një test serioz për moralin ndërkombëtar, duke argumentuar se përgjigjja nuk mund të mbështetej te numrat e popullsisë, por te parimet që bota pretendonte se mbronte.

Në vlerësimin e tij për veprën e Kristo Dakos, Gottheil veçonte dijen e studiuesit dhe ndjenjën e patriotit, si edhe gjerësinë e vizionit dhe përpjekjen e sinqertë për drejtësi dhe barazi. Përmes miqësisë dhe bashkëpunimit me Dakon, Shqipëria fitoi një mbështetës të rëndësishëm në arenën ndërkombëtare, një intelektual që e njihte thellë çështjen hebraike dhe kishte ndikim në rrethet intelektuale dhe politike amerikane.

Qëndrimi i Gottheil-it i dha çështjes shqiptare jo vetëm jehonë më të gjerë, por edhe një peshë morale të veçantë në debatin ndërkombëtar të pas Luftës së Parë Botërore, duke e shndërruar atë në një test real të parimeve që bota e asaj kohe pretendonte se mbronte.

"KORCA BOOM"