Kur ari dhe dollarët shkëmbeheshin me kuponë, eksperimenti unik shqiptar

“Buona Lek” përfaqëson një nga mekanizmat më të veçantë dhe më pak të njohur të historisë ekonomike shqiptare, një zgjidhje e pazakontë që shteti shqiptar ndërtoi në vitet e para të pasluftës për të përballuar një realitet financiar tejet të vështirë.

Periudha 1944–1950 u karakterizua nga sfida të mëdha ekonomike. Lufta kishte lënë pas shkatërrime të thella, ndërsa pushteti i ri po përpiqej të ndërtonte një sistem të centralizuar ekonomik dhe financiar. Në këtë kontekst, një problem madhor për shtetin ishte fakti se sasi të konsiderueshme ari dhe valutash të huaja ndodheshin në duart e qytetarëve, jashtë kontrollit të Bankës së Shtetit.

Këto pasuri nuk po dorëzoheshin me kursin zyrtar, i cili ishte shumë më i ulët se vlera reale në tregun informal. Si pasojë, ari dhe valuta qarkullonin “nën dorë”, duke u shkëmbyer me produkte ushqimore apo mallra të tjera me çmime shumë më të larta se ato të tregut të lirë. Një rol të rëndësishëm në këtë fenomen luante edhe valuta e ardhur nga emigrantët shqiptarë, kryesisht nga Shtetet e Bashkuara dhe vende të tjera perëndimore.

Në vitin 1949, Ministria e Tregtisë ndërmori një studim për krijimin e një mekanizmi të ri që do t’i jepte mundësi shtetit të grumbullonte këto rezerva të çmuara. Ky diskutim zhvillohej në një kohë kur qeveria kishte vendosur masa të forta kontrolli monetar, si vulosja e kartëmonedhave, tatimi i jashtëzakonshëm dhe ndalimi i nxjerrjes së arit dhe valutës jashtë vendit. Megjithatë, këto masa nuk mjaftonin për të futur nën kontroll pasurinë monetare private.

Zgjidhja erdhi përmes krijimit të dyqaneve speciale të valutës dhe emetimit të kuponëve të posaçëm të quajtur “Buona Lek”. Ky mekanizëm, i konsideruar unik dhe ndoshta i pari i këtij lloji në Europën Lindore, funksiononte ndryshe nga tregtia e zakonshme. Në këto dyqane nuk blihej me lekë, por vetëm me “Buona Lek”, kuponë që përfitoheshin vetëm pasi qytetarët dorëzonin në Bankën e Shtetit ar, argjend, bizhuteri ose valutë të huaj.

“Buona Lek” u emetua për herë të parë në fillim të viteve ’50. Bonot mbanin firmën e drejtorit të bankës dhe të sekretarit të Thesarit dhe kishin prerje prej 1, 5, 10, 50, 100 dhe 500 buona lek. Ato nuk ishin para ligjore dhe nuk përbënin pjesë të masës monetare në qarkullim, por shërbenin thjesht si dëshmi për tërheqjen e mallrave në dyqanet speciale të shtetit.

Në praktikë, kjo skemë i dha shtetit një mjet efektiv për të mbledhur metale të çmuara dhe për të rritur rezervat valutore, duke siguruar një stabilitet relativ monetar në vitet e para të pasluftës. Në të njëjtën kohë, ajo ndryshoi sjelljen e qytetarëve, të cilët u nxitën të nxirrnin në qarkullim pasurinë e fshehur.

Interesant është fakti se pothuajse i njëjti mekanizëm u përdor sërish në vitin 1991, në një moment tjetër kritik për ekonominë shqiptare, duke shënuar fundin e një kapitulli unik në historinë e Bankës së Shqipërisë.

“Buona Lek” mbetet sot një shembull domethënës i mënyrës se si politika, ekonomia dhe nevoja për mbijetesë financiare u ndërthurën për të krijuar një zgjidhje të pazakontë, por efektive, në një nga periudhat më të vështira të historisë së vendit.

"KORCA BOOM"